بالاتر از دلار، فیلترشکن در کانون توجه کاربران ایرانی ۱۰۵ همت گردش مالی بازار فیلترشکن؛ اینترنت قطع شد و جیب فروشندگان پرتر!
روح الله واعظی جزه: پایگاه خبری آفتابنگاران، کاربران ایرانی طی یک بازه ۱۵ ماهه در مجموع ۱۱۶ روز با محدودیت و قطعی اینترنت بینالملل مواجه بودند؛ ۴۸ روز در سال ۱۴۰۴ و ۶۸ روز در بحران بهار ۱۴۰۵.
در جریان این اختلالات، یک دوره خاموشی مداوم ۸۸ روزه شکل گرفت که بر اساس گزارشهای منتشرشده، از طولانیترین قطعیهای پیوسته اینترنت در مقیاس ملی به شمار میرود. همزمان، محدودیت دسترسی به اینترنت بینالملل نهتنها ارتباطات کاربران، بلکه کسبوکارهای آنلاین و اقتصاد دیجیتال را نیز تحت تأثیر قرار داد.
وزارت ارتباطات نیز خسارت روزانه ناشی از این خاموشیها را بین ۵۰۰ میلیارد تومان در هسته اقتصاد دیجیتال تا ۵ هزار میلیارد تومان در کل اقتصاد کشور برآورد کرده است.
کاربران ایرانی از پلتفرمهای بینالمللی خارج نشدند
برخلاف برخی پیشبینیها، کاربران ایرانی پلتفرمهای بینالمللی را بهطور کامل ترک نکردند، بلکه برای حفظ ارتباط و دسترسی، تعداد پلتفرمهای مورد استفاده خود را افزایش دادند.
بر اساس دادههای گزارش دیتاک، میانگین تعداد حسابهای فعال شبکههای اجتماعی به ازای هر کاربر ایرانی از ۱.۵ حساب در سال ۱۴۰۳ به بیش از سه حساب در بهار ۱۴۰۵ افزایش یافته است.
در اوج قطعیها، روبیکا با ۳۸.۸ میلیون، ایتا با ۲۷ میلیون و بله با ۲۵.۵ میلیون کاربر فعال در کانون توجه قرار گرفتند. این پلتفرمها بخشی از تقاضای ایجادشده در زمان اختلال دسترسی به سرویسهای خارجی را جذب کردند؛ هرچند مصرف بالای ترافیک از جمله گلایههای کاربران عنوان شده است.
سقوط فروشگاههای اینستاگرامی
تداوم اختلالات اینترنتی، فرض بسیاری از کسبوکارهای خرد مبنی بر دسترسی دائمی به اینستاگرام را با چالش جدی مواجه کرد و ویترین آنلاین هزاران کسبوکار در مقاطع مختلف عملاً از دسترس خارج شد.
در خرداد ۱۴۰۴ حدود ۸۰ درصد فروشگاههای آسیبدیده توانستند به فعالیت بازگردند، اما خاموشی ۸۸ روزه شرایط را تغییر داد و نرخ بازگشت فروشگاههای فعال اینستاگرامی تا پایان دوره مورد بررسی به حدود ۵۹ درصد کاهش یافت.
پس از اتصال مجدد اینترنت در خرداد ۱۴۰۵ نیز ۴.۲ درصد از فروشگاههای اینستاگرامی برای کاهش ریسک و حفظ فعالیت خود، نشانی پیامرسانهای داخلی را به پروفایلهایشان اضافه کردند.
۷۵ درصد کاربران از فیلترشکن استفاده میکنند
یکی از مهمترین یافتههای گزارش، گستردگی استفاده از فیلترشکن در میان کاربران ایرانی است. بر اساس این بررسی، ۷۵ درصد کاربران ایرانی برای دسترسی به اینترنت از فیلترشکن استفاده میکنند و دستکم یکسوم کاربران فیلترشکن برای این خدمات هزینه پرداخت میکنند.
در همین حال، محتوای مرتبط با فیلترشکنها طی این دوره ۱۵ ماهه در تلگرام بیش از ۳۰ میلیارد بازدید داشته است. دادههای گزارش نشان میدهد میزان توجه کاربران به موضوع فیلترشکن در مجموع از دلار نیز بیشتر بوده است.
جهش ۲۳۴ برابری قیمت فیلترشکن
دادهکاوی بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوای منتشرشده در کانالهای تلگرامی فروش فیلترشکن، نوسانات شدید قیمت این خدمات را نشان میدهد.
میانه قیمت هر گیگابایت فیلترشکن در فروردین ۱۴۰۴ حدود هزار و ۷۰۰ تومان بود که در خرداد به ۲ هزار و ۷۰۰ تومان و در مهرماه به ۳ هزار و ۴۰۰ تومان رسید.
در دیماه ۱۴۰۴ و همزمان با قطعی کامل شبکه، به دلیل ناتوانی سرویسدهندگان در ارائه خدمات، قیمت مشخصی در بازار ثبت نشد.
اما نقطه اوج افزایش قیمتها در اسفند ۱۴۰۴ رقم خورد؛ زمانی که میانه قیمت هر گیگابایت به حدود ۳۹۰ هزار تومان رسید. این رقم در مقایسه با ابتدای دوره، جهشی حدود ۲۳۴ برابری را نشان میدهد و در شرایط بحرانی حتی قیمتهایی تا ۲ میلیون تومان نیز برای هر گیگابایت ثبت شد.
پس از اتصال مجدد اینترنت بینالملل در خرداد ۱۴۰۵، قیمتها کاهش یافت و در محدوده ۸ هزار تومان تثبیت شد؛ با این حال این رقم همچنان حدود ۴.۸ برابر قیمت اولیه در بهار ۱۴۰۴ بود.
بسته ۳۰ گیگابایتی به ۱۱.۷ میلیون تومان رسید
افزایش قیمت فیلترشکن تنها به خرید هر گیگابایت محدود نماند و هزینه بستههای حجمی نیز بهشدت افزایش یافت.
بر اساس گزارش، قیمت یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن که پیش از اسفند ۱۴۰۴ حدود ۵۰ هزار تومان بود، در اوج خاموشی به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید؛ رقمی که معادل بیش از ۲۰ روز کار با حداقل دستمزد یک کارگر عنوان شده است.
بازار ۱۰۵ هزار میلیارد تومانی فیلترشکن
گزارش دیتاک حجم سالانه بازار خریدوفروش فیلترشکن در ایران را در سه سناریو برآورد کرده است.
در سناریوی کف، حجم این بازار بیش از ۳۰ هزار میلیارد تومان و در سناریوی سقف ۱۶۴ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. اما در سناریوی محتمل، اندازه سالانه بازار به ۱۰۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۱۰۵ همت میرسد.
برای درک ابعاد این رقم، گزارش آن را تقریباً معادل هزینه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال دانسته است. این برآورد صرفاً گردش مالی مستقیم داخل کشور را شامل میشود و منابع بینالمللی اختصاصیافته به سرویسهای رایگان فیلترشکن برای کاربران ایرانی در آن محاسبه نشده است.
۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه پنج بانک
پیامدهای اختلالات اینترنتی و جنگ تنها به بازار فیلترشکن محدود نماند و بخشهای دیگری از اقتصاد دیجیتال را نیز تحت تأثیر قرار داد.
بازار کمپینهای بازاریابی و فروش برندها در سال ۱۴۰۴ بیش از ۴۰ درصد کوچک شد و بازار شب عید در اسفند ۱۴۰۴ نیز با افت ۹۷ درصدی عملاً متوقف شد.
همزمان، حملات و اختلالات زیرساختهای مالی در سایه جنگ موجی از نارضایتی کاربران ایجاد کرد و حدود ۴۴ هزار توییت اعتراضی علیه پنج بانک بزرگ کشور شامل ملی، سپه، صادرات، تجارت و پاسارگاد منتشر شد.
میانگین شاخص خالص احساسات (NSS) این بانکها به منفی ۵۱ رسید. دادهها همچنین نشان داد به ازای هر روز تأخیر در بازگشت سامانهها به وضعیت عادی، سلامت برند ۰.۲۸ واحد کاهش مییابد.
بانک صادرات نیز یکی از نمونههای این آسیب بود؛ اعلام زودهنگام رفع اختلال، در حالی که مشکلات همچنان ادامه داشت، واکنش منفی کاربران را تشدید کرد و امتیاز سلامت برند این بانک را به منفی ۸۳.۶ رساند.
در مجموع، یافتههای این گزارش نشان میدهد قطعیهای اینترنت در یک دوره ۱۵ ماهه، بسیار فراتر از یک اختلال ارتباطی عمل کرده و بر رفتار کاربران، کسبوکارهای اینستاگرامی، هزینه خانوارها، بازار فیلترشکن، صنعت تبلیغات و حتی اعتماد عمومی به شبکه بانکی اثر گذاشته است.